Tìm gặp được tác giả của Ông đồ, nhà giáo nhân dân Vũ Đình Liên tại căn nhà của ông chỗ góc đường Bà Triệu cắt Trần Nhân Tông, Hà Nội không phải dễ. Mặc dù đã ngoài 80, mắt mờ, sức yếu, ông vẫn rất năng đi. Đi gặp các bạn hữu, bạn văn chương. Đợi mãi rồi cũng thấy ông về trên một chiếc xích lô. Tôi đã đến hầu chuyện ông vài lần nên ông còn nhớ tên. Ông hể hả thông báo: “Tôi đang chuẩn bị cho xuất bản tập thơ văn Người kỹ nữ Cầu Trò. Nó chính là Tỳ bà hành của Bạch Cư Dị đấy, chỉ có là ở hai thời đại khác nhau mà thôi!”. Tôi lái câu chuyện về bài thơ Ông Đồ, bài thơ đã ra đời như thế nào?

Nhà thơ Vũ Đình Liên đáp:

Ông đồ trong bài thơ là một ông đồ có thực. Ông ấy ngồi ở phố Hàng Bồ - Khi ấy là một phố hàng xén bán diêm, xà phòng, giấy, bút mực…Ông nghèo nên không có sẵn giấy. Khi có người đến mua chữ, mua câu đối ông ấy mới chiad tay vào phía trong nói với người hàng xén: Cho tôi xin một tờ giấy. Có khách ông ấy mới mua giấy. Mẹ vợ tôi có một cửa hàng ở đấy. Chính vợ tôi đã từng bán giấy cho ông ấy. Cho nên nghĩ cũng kì dị, nhưng phải nói một điều: Nếu tôi không lấy nhà tôi thì không có bài thơ ấy. Tôi lấy nhà tôi năm 1935 đến năm 1936 thì viết được Ông đồ.

Bài thơ mở đầu băng hòa đào, mà nó lại là sự cảm hoài về một thời nho học. Vậy hoa đào của bác có chút hương sắc nào của “ Hoa đào năm ngoái còn cười gió đông” không?

Vâng nó nở ra từ chính cái câu thơ của Thôi Hiệu: Đào hoa y cựu  tiểu đông phong đã được Nguyễn Du Việt hóa một cách tài tình thành Hoa đào năm ngoái còn cười gió đông. Trong máu mỗi nhà thơ Việt Nam, đặc biệt ở giai đoạn đó, đều có một chút thơ Đường.

Nhưng Ông đò là một bài thơ của phong trào thơ mới. Hẳn trong nó cũng có một chút “chất Pháp”?

Chính thế. Nhà thơ Pháp thế kỉ XV Francois Viilon có làm một bài ballade Những người mệnh phụ xưa, trong đó có những câu tạm dịch là: Đừng nói những người phụ nữ đó bây giờ ở đâu. Những người tài hoa son trẻ đó tìm lại thế nào được. Tuyết mỗi năm tan một lần. Làm sao tìm lại được tuyết năm xưa.

Đó là những câu thơ nổi tiếng bậc nhất thơ Pháp xưa và nay. Hai câu kết trong Ông đồ “Những người muôn năm cũ. Hồn ở đâu bây giờ?” chịu ảnh hưởng tứ thơ của Viilon.

Bài thơ Ông đồ nổi tiếng nhiều người biết, nhiều người thuộc. Hẳn nó đã đem đến cho tác giả nhiều kỉ niệm đẹp?

Có nhiều đấy. Chẳng hạn nhờ bài thơ đó mà tôi và họa sĩ Bùi Xuân Phái thành bạn thân của nhau. Ông ấy đọc bài thơ của tôi và vẽ đến ba bức tranh Ông đồ. Bức thứ nhất lúc chúng tôi chưa quen nhau. Khi người ta dẫn tôi đến nhà nghệ sĩ nhiếp ảnh Trần Văn Lưu ở 11 Hàng Bôn, Hà Nội để xem nó, tôi lặng cả người. Tôi ngắm bức tranh vừa xúc động vừa lấy làm lạ là  tại sao một ngừoi không quen lại có thể vẽ một bức tranh thấm cái hồn mà tôi muốn thể hiện trong bài thơ đến thế - mà có khi còn hơn nữa. Bức tranh làm tôi thấy bài thơ của mình nói chưa hết, nói chưa đủ. Sau khi gặp Bùi Xuân Phái, tôi có làm bài thơ gửi Bùi Xuân Phái như sau:

Người bảo tranh anh vốn sẵn buồn

Như thơ tôi vẫn cứ thương thương

Anh, tôi đâu phải không vui lắm

Nhân thế ví rằng chửa sướng luôn

Còn lẽ loài người da bọc thịt

Há như giống sói mõm phanh sườn

Thiêu thân nghệ thuật là duyên nghiệp

Đốt trái tim trầm gửi gió hương.

            Bài thơ được Bùi Xuân Phái chéo lại kiểu thư pháp rất đẹp và lấy câu kết “Đốt trái tim trầm gửi gió hương” làm tên bài. Tôi cũng chịu là hợp. Ông ấy còn vẽ một cái ví – nhét hình trái tim đang bốc lửa mà sau này tôi lấy làm biểu trưng, làm huy hiệu cho riêng mình và in vào tất cả những gì tôi thích. Tôi cũng đặt tên căn gác nhỏ mà tôi đang ở là Hương Lửa…

                                                                                 (Lê Xuân Sơn)

ÔNG ĐỒ
                    Vũ Đình Liên

Mỗi năm hoa đào nở
Lại thấy ông đồ già
Bày mực tàu giấy đỏ
Bên phố đông người qua

Bao nhiêu người thuê viết
Tấm tắc ngợi khen tài
Hoa tay thảo những nét
Như phụng múa rồng bay

Nhưng mỗi năm mỗi vắng
Người thuê viết nay đâu?
Giấy đỏ buồn không thắm
Mực đọng trong nghiên sầu

Ông đồ vẫn ngồi đó
Qua đường không ai hay
lá vàng rơi trên giấy
Ngoài trời mưa bụi bay

Năm nay hoa đào nở
Không thấy ông đồ xưa
Những người muôn năm cũ
Hồn ở đâu bây giờ ?

Dịch sang chữ Hán:

LÃO TÚ TÀI

Niên niên đào hoa khai
Tổng kiến lão tú tài
Truy nghiễn hồng tiên bãi
Thông cù nhân vãng lai

Đa thiểu thị tự giả
Trách trách tiễn châu ky
Xảo bút nhất huy tựu
Long vũ nhi phụng phi

Lãnh lạc niên phục niên
Cố khách hà mang nhiên
Hồng tiên bi sắc thấn
Truy nghiễn sầu mặc kiên

Tú tài do tại ti
Lộ quá hữu thùy tri
Tiên thượng hoàng diệp lạc
Thiên biên tế vũ phi

Kim niên đào hựu tân
Bất kiến cựu thời nhân
Thương nhiên không trướng vọng
Yên tai vạn cổ hồn.

老 秀 才

年 年 桃 花 開
總 見 老 秀 才
追 硯 紅 箋 擺
通 衢 人 往 來

多 少 恃字者
嘖嘖 羨 珠 機
巧 筆 壹 揮 就
龍 舞 而 鳳 飛

冷 落 年 復 年
僱 客 何 茫 然
紅 箋 悲 色 矧
追 跰 愁 墨 堅

秀 才猶 在斯
路 過 有 誰 知
箋 上 黄 葉 落
天 邊 細 雨 飛

今 年 桃 又新
不 見 舊 時 人
傷然 空 悵惘
煙 災萬 古 魂